Рекомендации по белорусскому

Рэкамендацыі па падрыхтоўцы да тэсціравання
па беларускай мове

Аб’ектыўная ацэнка вучэбных дасягненняў навучэнцаў пры дапамозе тэсціравання з’яўляецца найважнейшым паказчыкам якасці адукацыі, значным як для ўсёй сістэмы адукацыі, так і для кожнага асобнага вучня.

Тэсціраванне мае на мэце праверку ступені валодання выпускнікамі школ усімі літаратурнымі нормамі беларускай мовы – арфаэпічнымі, лексічнымі, акцэнталагічнымі, граматычнымі, стылістычнымі, арфаграфічнымі і пунктуацыйнымі.

Заданні тэста адпавядаюць наступным раздзелам курса беларускай мовы:

- мова, маўленне, тэкст; 
- арфаэпія і арфаграфія; 
- лексіка і фразеалогія; 
- словаўтварэнне і арфаграфія; 
- марфалогія і арфаграфія; 
- сінтаксіс і пунктуацыя.

У тэставай рабоце правяраецца практычная граматнасць, культура мовы навучэнцаў і моўная кампетэнцыя, веданне граматыкі і стылістыкі беларускай мовы. Праверка ўзроўню валодання вучнямі тэарэтычнымі ведамі і набытымі практычнымі ўменіямі пры вывучэнні беларускай мовы носіць аб’ёмны і ўсебаковы характар.

Для паспяховага выканання тэставай работы вучні павінны ведаць:

- правапіс галосных; 
- правапіс й, ы пасля галосных; 
- прыстаўныя гукі; 
- правапіс у – ў; 
- правапіс мяккага знака і апострафа; 
- правапіс спалучэнняў зычных; 
- правапіс вялікай літары; 
- напісанне слоў асобна, разам, праз злучок; 
- правапіс канчаткаў назоўнікаў; 
- ужыванне роду і ліку назоўнікаў; 
- ужыванне часоў дзеясловаў; 
- правапіс лічэбнікаў; 
- ужыванне і правапіс займеннікаў; 
- правапіс прыслоўя; 
- ужыванне і правапіс прыметнікаў; 
- ужыванне і правапіс дзеепрыметнікаў; 
- ужыванне і правапіс дзеепрыслоўяў; 
- ужыванне і правапіс не (ня), ні з рознымі часцінамі мовы; 
- адасабленне даданых членаў сказа; 
- пабочныя і ўстаноўныя словы, зваротак; 
- параўнальны зварот; 
- просты і складаны сказ; 
- віды складаных сказаў, знакі прыпынку ў іх; 
- аднародныя члены сказа; 
- спосабы перадачы чужой мовы.

У тэсце правяраюцца наступныя ўменні:

- уменне знаходзіць у словах арфаграмы;
- уменне вызначаць прамое і пераноснае значэнне слоў;
- уменне правільна ставіць націск;
- уменне вызначаць у сказе сэнсавыя часткі, якія патрабуюць выдзялення знакамі прыпынку;
- уменне бачыць парушэнні лексічных, граматычных, сінтаксічных норм;
- уменне вызначаць стылістыную прыналежнасць тэксту па пэўных моўных паказчыках;
- уменне аналізаваць і выкарыстоўваць адпаведныя сэнсавым адносінам сродкі сувязі сказаў у тэксце;
- уменне бачыць стылістычныя асаблівасці і выяўленча – вобразныя сродкі тэксту.

Экзамен у любой форме – сітуацыя экстрэмальная, таму выпускнікам важна псіхалагічна падрыхтавацца да гэтага: унушыць сабе пазітыўныя адносіны да будучых іспытаў, навучыцца канчэнтраваць увагу, кантраляваць свае эмоцыі.

Для таго каб пэўна і паспяхова выканаць заданні тэста, вучняў карысна:

- спакойна абдумаць пытанні;
- рацыянальна выкарыстаць адведзены час: спачатку выканаць тыя заданні, якія пададуцца больш простымі, пасля – большаскладаныя;
- не спіяшацца з адказамі, уважліва ўчытвацца ў заданні;
- правільна і дакладна запісваць адказы ў бланк, не спяшаючыся запаўняць яго адразу; лепш гэта зрабіць пасля праверкі задання.
Паспяховасць выканання тэставых заданняў забяспечваецца правільным падыходам да выкарыстання сваіх ведаў, уменняў, навыкаў, а таксама псіхалагічных рэсурсаў.

Падручнікі і дапаможнікі, якія можна выкарыстаць пры падрыхтоўцы да тэсціравання:

1. Падручнікі па беларускай мове для 5-11-х класаў устаноў, якія забяспечваюць атрыманне агульнай сярэдняй адукацыі.
2. Беларуская мова ў табліцах і схемах: Вучэбны дапаможнік для вучняў старэйшых класаў сярэдняй школы. Г.М.Валочка,   Я.М.Лаўрэль, В.П.Красней і інш. Мн., 1999.
3. Беларуская мова: Дапаможнік для абітурыентаў. Мн., 1992.
4. Бурак Л.І. Пунктуацыя беларускай мовы. Мн., 1982.
5. Сучасная беларуская мова. Арфаграфія і пунктуацыя: Практыкум. Л.І.Бурак, І.Л.Бурак. Мн., 1993.
6. Здаём экзамен па беларускай мове: экзаменацыйныя і даведачныя матэрыялы. В.П. Красней, І.С.Роўда, І.Р.Шкраба. Мн., 2003.
7. Тэсты: Беларуская мова: Матэрыялы для падрыхтоўкі да цэнтралізаванага тэсціравання. УА Рэспубліканскі інстытут кантролю ведаў. – Мазыр: ТАА ВД “Белы вецер”, 2003.
8. Лепешаў І.Я., Малажай Г.М., Панюціч К.М. Практыкум па беларускай мове. Мн., 1980.